Verloren woorden: de ridicule

Handelsblad, 30/04/1845

Hier een mooi inkijk in wat er in de begindagen van de trein zoal wordt vergeten door de opwinding van het nieuwe transportmiddel. Een hoed, potsen, regen- en zonneschermen (het is april!), gaanstokken, zakdoeken enzoverder…

Het intrigerende item is de ridicule, dat hier niet kan begrepen worden als ‘spot’: het is een voorwerp dat je kunt vergeten op de trein. Zelfs het prachtige, online toegankelijke Woordenboek der Nederlandse Taal moet ons het antwoord schuldig blijven: het kent ridicu(u)l(e) niet als zelfstandig naamwoord, enkel als bijvoeglijk naamwoord:

Door de overeenkomst met het Franse woord is een internetzoekmachine niet echt een hulp. Zoals we vroeger reeds ontdekt hebben: betekenis wordt gegenereerd in context, dus we moeten op zoek naar andere contexten. Die vinden we in hetzelfde Belgicapress krantenarchief van de KBR.

Bijvoorbeeld:

Handelsblad, 08/08/1894

Het is een brief waarin medelijden wordt gevraagd voor de trambedienden, die geen gemakkelijk leven blijken te hebben, bijvoorbeeld door een dikke, stijve madam, die door den kant, de zijde en den last van ridicule en zonnescherm, heuren geldbeugel niet vindt. De ridicule wordt hier vermeld, tussen mevrouws kleding (kant en zijde) en haar andere attributen: is een ridicule nu kledij of een attribuut? Hier nog een lijstje met verloren voorwerpen:

Het Handelsblad, 04/03/1897

Het is geen kleding, maar een soort van tas: het kan een portemonnee bevatten en is soms van fluweel gemaakt. Nog eentje:

Handelsblad, 05/12/1897

Nu we weten dat het een tasje is, helpt een Google zoekopdracht ons te ontdekken, via Vlaamswoordenboek.be, dat het om het Franse woord réticule gaat. Dit is wel opgenomen in het WNT met een verklaring voor de ‘ridicule’-vorm.

Geleerde ontleening, ten tijde van het Directoire, aan lat. reticulum; uit scherts, of volksetymologisch, verbasterd tot ridicule. Damenshandtasch van stof of van eenig ander soepel materiaal, in den vorm van een zakje dat van boven dichtgetrokken kan worden.

WNT: reticule

Verloren woorden: ‘n flikker slaan

Sportwereld, 1914

Oei, dit ziet er niet goed uit, maar goed, wat verwacht je van motorbendes? Maar sterker nog: ook bij jubileumvieringen is geweld tegen seksuele minderheden schering en inslag:

Gazet van Antwerpen, 31/12/1912

En na deze misdaad in de Seefhoek in begint het wellicht wel te dagen:

Het Laatste Nieuws, 24/08/1893

Een flikker slaan/afleggen of zelfs gewoon flikkeren, betekent: dansen. Hier een langer artikel dan beide werkwoorden door elkaar gebruikt:

Het Laatste Nieuws, 16/3/1893

Het Woordenboek der Nederlandse Taal geeft aan flikkeren specifiek Zuid-Nederlands (Vlaams) is:

De uitdrukking een flikker slaan blijkt dan weer wel historisch algemeen Nederlands te zijn. Ook lijkt de betekenis ‘lichtzinnige jongen/meisje’ een aanknopingspunt te bieden, maar deze betekenis is beperkt tot de Belgische Kempen.

Net zoals zo vaak in de context van taboe-onderwerpen, heeft zelf het WNT geen eenduidige informatie over de oorsprong van flikker in de betekenis ‘homoseksueel.’

Woorden hebben geen betekenis, ze krijgen het in context

We weten allemaal wat het woord ‘vroedvrouw’ betekent: het is een vrouw die helpt bij de geboorte van kinderen. Die betekenis lijkt eenduidig en duidelijk en we kunnen ons moeilijk voorstellen dat dit woord ooit een radicaal andere betekenis zou hebben. Ziehier de advertenties van Het Handelsblad uit 1923:

De handel in oude tanden (lees: edelmetalen) buiten beschouwing gelaten is het onmiddellijk duidelijk dat dit geen gewone vroedvrouwen zijn. Alle drie vermelden ze ‘geheime raadpleging’ of ‘geheimhouding’. Uiterst vreemd, iedereen ziet toch dat de dames zwanger zijn aan hun buik als ze gaan bevallen? Ook heel vreemd dat ze open zijn “zondags (tot 2 uur)” want als het tijdstip van bevallen heb je nu eenmaal niet te kiezen.

Het is ondertussen wel duidelijk dat dit de adressen (voor de gemakkelijkheid in de buurt van stations) zijn van abortusklinieken. Het woord ‘vroedvrouw’ in deze advertentie betekent gewoon het tegenovergestelde van wat we oorspronkelijk dachten dat het betekende en de gemiddelde taalgebruiker kan dit zien. De betekenis van woorden wordt altijd mede bepaald door de context. Omgeven door andere woorden zoals ‘geheimhouding,’ ‘enkel op zondag’ maken duidelijk dat het niet over een gewone vroedvrouw gaat.

Dit is een simpele leesoefening, maar wie ze doet, ziet met eigen ogen:

  • dat zwangerschapsonderbreking bestaat of het nu wettelijk geregeld is;
  • dat woorden op radicaal on-eigenlijke manieren kunnen gebruikt worden;
  • dat radicaal oneigenlijk gebruik van woorden een symptoom kan zijn van radicale hypocrisie.